Türkiye'de Bilimin Gidişatı

Merhaba, bir sosyolog olarak, bilimin toplumsal dinamiklerini, kurumlarını ve aktörlerini inceleyen bir perspektiften bu konuya yaklaşıyorum. 

Bilim, sadece laboratuvarlardaki deneylerden ibaret değil; o, bir toplumun değerleri, iktidar ilişkileri, ekonomik öncelikleri ve kültürel normlarıyla iç içe geçmiş bir sosyal kurumdur. Türkiye'de son 20 yıl (2005-2025), bilimin gidişatını anlamak için dönüm noktalarıyla dolu: 2000'lerin başındaki hızlı büyüme ivmesi, 2010'lar ortasındaki yavaşlama, 2016 sonrası baskılar ve son yıllarda kısmi toparlanma çabaları. Bu değerlendirmeyi, objektif verilere dayanarak yapacağım – TÜİK, TÜBİTAK, OECD, World Bank ve akademik raporlar gibi kaynaklardan elde edilen göstergeler ışığında. Amacım, hem nicel ilerlemeleri hem de nitel gerilemeleri sosyolojik bir lensle yorumlamak: Bilim, özgürlük olmadan ve toplumsal destek olmadan sürdürülebilir olamaz.

1. Nicel İlerlemeler: Büyüme ve Yatırım Artışı

Son 20 yılda Türkiye, bilimsel üretkenlikte önemli bir sıçrama yaptı. Bu, neoliberal ekonomik politikaların ve devlet destekli teşviklerin bir sonucu olarak görülebilir – sosyolojik açıdan, bilimi "ekonomik kalkınma aracı" olarak konumlandıran bir paradigma. Aşağıdaki tablo, ana göstergeleri özetliyor (kaynaklar: TÜİK, OECD, World Bank ve Global Innovation Index verileri).

| Gösterge                  | 2005 Değeri | 2015 Değeri | 2023-2025 Değeri | Değişim Trendi |

|---------------------------|-------------|-------------|------------------|---------------|

| **Yurt İçi Ar-Ge Harcaması (% GSYİH)** | ~0.5% | ~0.9% | ~1.4% (2023) | Artışlı; 2002-2022 arası GSYİH'da %5.4 ortalama büyüme ile paralel. |

| **Araştırmacı Sayısı (Bin kişi başına)** | ~0.7 | ~1.4 | ~2.0 (2023) | 3 kat artış; üniversitelerin çoğalması (2005: ~80, 2025: ~200 üniversite) etkili. |

| **Bilimsel Yayın Sayısı (Yıllık)** | ~10,000 | ~35,000 | ~75,000 (2023) | 7.5 kat artış; SCImago verilerine göre 2023'te 75,398 belge, H-indeksi 647. |

| **Patent Başvuruları (Yıllık)** | ~1,500 | ~5,000 | ~10,000+ (2023) | Savunma ve otomotiv odaklı büyüme (ör. TOGG, KAAN uçağı). |

| **Global Innovation Index Sıralaması** | 65. (2011) | 50. civarı | 37. (2023) | 28 basamak yükseliş; üst-orta gelir grubunda 4. sıra. |

Bu veriler, bilimin "kurumsallaşma" aşamasını gösteriyor. TÜBİTAK'ın öncülüğünde Ar-Ge projeleri (ör. 2024'te 80 deprem projesi, 436 araştırmacılı COVID platformu) ve savunma sanayii atılımları (SİHA'lar, TCG Anadolu) gibi başarılar, sosyolojik olarak "milliyetçi kalkınma" narratifinin bilimi mobilize ettiğini işaret ediyor. Örneğin, 2006-2017 arası %5.4 GSYİH büyümesi, bilimi ekonomik büyümeye entegre etti; yoksulluk oranı %20'den %7.6'ya indi. Ancak bu büyüme, disiplinler arası iş birliğinin zayıf kalması (%8-9 oranında sabit) nedeniyle "yüzeysel" kalıyor – sosyolojik bir sorun olarak, bilimsel topluluklar arası ağlar yerine hiyerarşik devlet projeleri ön planda.

2. Nitel Gerilemeler: Akademik Özgürlük ve Kurumsal Baskılar

Nicel büyümenin gölgesinde, bilimsel ortamın niteliği ciddi bir erozyona uğradı. Sosyolojik açıdan, bu "otoriterleşme" süreci: 2016 darbe girişimi sonrası OHAL ve KHK'larla üniversiteler "özerk kurum" olmaktan çıkıp "devlet aracı"na dönüştü. Akademik özgürlük, bilim insanlarının fikirlerini baskısız ifade edebilme hakkıdır; bu ihlal edildiğinde, bilim "ideolojik uyum" arayışına indirgenir.

Akademik Özgürlük Endeksi : 2012'de 0.43 puanla orta düzeydeyken, 2022'de 0.08'e düştü – 179 ülke arasında 166. sıra (Kuzey Kore, Belarus ve Türkmenistan'la aynı lig). Bu, son 10 yılda özgürlük seviyesinin %81 gerilediğini gösteriyor. 2016'dan beri sert düşüş: Binlerce akademisyen (ör. Barış Bildirisi imzacıları) işten atıldı, yargılandı veya sürgüne gitti.

  

 Beyin Göçü ve İş Birlikleri : Araştırmacıların %20-30'u yurt dışına göç etti (özellikle 2016 sonrası). Uluslararası co-authorship oranı düşük (%15-20); atıf oranları OECD ortalamasının altında. 2016-2018 arası yayın üretimi %5.2 düştü – ilk kez 2002'den beri gerileme.

 Kurumsal Etkiler : Üniversite sayısı artsa da kalite düştü; 30 yeni üniversite (2016-2019) "yüksek lise"ye dönüştü. Rektör atamaları siyasallaştı, liyakat yerine sadakat ön plana çıktı. Sosyolojik olarak, bu "toplumsal çürüme"yi tetikliyor: Genç nesil bilimden soğuyor, inovasyon "çığır açıcı" olamıyor.

 Akademisyenler, "akademik özgürlük olmadan bilim olmaz" diyor; örneğin Daron Acemoğlu'nun Nobel'i, Türkiye'de olsaydı KHK'lı olacağı yorumları yaygın. 2025'te bile diploma iptalleri ve Harvard gibi kurumların eleştirileri, küresel çöküşü vurguluyor.

 3. Sosyolojik Yorum: İlerleme mi, Gerileme mi?

Son 20 yıl, bilimin "çifte yüzlü" gidişatını özetliyor: Nicel olarak "gelişme" (yatırım ve çıktı artışı), nitel olarak "gerileme" (özgürlük kaybı). Sosyolojik teori açısından (ör. Habermas'ın "iletişimsel eylem"i), bilim özgür tartışma gerektirir; Türkiye'de ise iktidar-bilim ilişkisi "stratejik eylem"e (araçsal) kaydı – savunma gibi alanlar parladı, ama temel bilimler ihmal edildi. 2006 sonrası ivme kaybı, ekonomik krizler (2018 sonrası) ve pandemiyle pekişti; disiplinler arası çalışma oranının %8'de kalması, toplumsal sorunlara (deprem, iklim) bütüncül çözüm üretmeyi engelliyor.

Olumlu yan: 2023-2025'te toparlanma sinyalleri var – ör. TÜBİTAK'ın uzay misyonları (Alper Gezeravcı'nın ISS deneyleri) ve yerli aşılar. Ama beyin göçü ve özgürlük endeksi, "sürdürülemezlik" uyarısı veriyor. Toplum olarak, bilimi "milli gurur"dan öte, eleştirel düşünce aracı olarak yeniden konumlandırmalıyız.

 Sonuç ve Öneriler

Türkiye'de bilim, son 20 yılda "büyüdüğü kadar daraldı": Veriler, %1.4 Ar-Ge oranı ve 75 bin yayınla ilerleme gösterse de, akademik özgürlük skoru 0.08'le alarm veriyor. Sosyolojik olarak, bu "kurumsal güvensizlik" yaratıyor – bilim insanları sessizleşiyor, inovasyon tıkanıyor. Gelecek için: Liyakat temelli atamalar, uluslararası iş birlikleri teşviki ve özgürlük ihlallerine yargı denetimi şart. Aksi takdirde, beyin göçüyle kaybedeceğiz. Bilim, toplumun aynasıdır; özgürleştirmezsek, yansıtacağı görüntü karanlık olur.